रिक्तं पात्रं मा देहि!

   

         "मम पुत्रस्य जन्मदिनम्" इति कथयन्ती स्मितमुखी समीपस्थायिनी 'कलावती' गृहस्य सीमाभित्त्या शारदायै किञ्चित्पात्रम् अयच्छत्। अभिनन्दनानि धन्यवादान् च व्याहार्य्य शारदा तेन पात्रेण सह गृहं प्राविशत्। गृहवासिनः सर्वे पात्रस्थं पायसं समास्वाद्य पीतवन्तः। शारदायाः पुत्र्यै सरस्वत्यै तत्पायसम् अत्यधिकं समरोचत। पीतपायसा प्रोत्फुल्लमनस्का सरस्वती तत्पात्रं प्रक्षालयितुं गतवती। सरस्वत्याः मनोरञ्जकं शैशवमुत्साहं प्रेम्णा पश्यन्ती आसीत् तस्याः मातामही। ततोऽनन्तरं प्रक्षालितं पात्रं हस्ते धरन्ती सरस्वती सीमाभित्तिं प्रति यावत् धावितुं समारभत तावत् मातामही सहसा उदक्रोशत्, "रिक्तं पात्रं मा देहि!" इति।
         मातामह्याः उत्क्रोशने खलु भारतपरम्परायाः महती काचित् रीतिः लीना तिष्ठति - "रिक्तपात्राऽप्रतिदानत्वप्रथा" इति। प्रथायाः अस्याः मूलं किमिति न वक्तुं शक्नुमः। किन्तु सत्यमेव रोचकेयं प्रथा वर्तते। आहारद्रव्यविनिमयस्तु तु बान्धवैः मित्रैः समीपस्थैर्वा सह बहुषु अवसरेषु क्रियते। उत्सवदिनं, जन्मदिनं, पुरस्कारप्रापणदिनमिति जीवने कतिपयावसराः आयान्त्येव। कदाचित् विनैवावसरान् नूतनाहारद्रव्यपचनवेलायामपि परस्परम् आहारविनिमयः क्रियते। विनिमयक्रियेयं दायकस्य महानसात् केनचित्पात्रेण क्रियते। ततः तत्पात्रस्वीकर्ता पुनः तत्पात्रं प्रतिदद्यादिति तु अविवरणीयमेव। तस्मिंश्च पात्रप्रतिदाने तत्पात्रं रिक्तं न भवेदिति रीतिः। तस्य पात्रस्य प्रतिपूरणार्थं पुनरपि स्वीकारकैः दायकेभ्यः किमपि आहारद्रव्यं स्थाप्येत। तदेतत् आहारद्रव्यं व्यर्थं न गच्छेत्, तत्स्वीकाराकाः तदाहारवस्तु प्रेम्ना गृह्णीयुरिति मनसि भावोत्पत्तिस्तु स्वाभाविकी एव।  पात्रप्रतिदानार्थं केनाहारद्रव्येण तस्य पात्रस्य पूरणं क्रियेत इति विषये किञ्चिदालोचनं तत्रापेक्षितम्। तत्काले च पात्रर्णी भोजनादिविषयेषु पात्रदस्य इच्छानिच्छाः, स्वास्थ्यस्थितिः इत्यादिविषयान् मनसिकृत्य किमपि आहारद्रव्यं पचेत्। अनेन क्रियाक्रमेण उभयोः कुटुम्बयोः प्रेम वर्धते। नैतावदेव, अपि च पाकक्रियायां रुचिरपि वर्धेत। एवं परस्परपक्षयोः रुच्यरुच्यादि मनसिकृत्य यदा पकः क्रियते, ततः तद्विनिमयश्च क्रियते, तदा खलु तत्र वातावरणमेव प्रेममयम् ऊर्जायुक्तं च परिवर्तेत।

         परम्परयाऽनया न केवलं भोजनभावः पाकभावो वा भण्यते। अपि तु सामान्यतया "समता" नाम केति विव्रियते। येन आहारपूर्णं पात्रं दत्तं, तस्मै रिक्तं पात्रं न दीयेतेति नियमः। तथैव खलु येन प्रेम दत्तं, तस्मै कठोरता न देया, प्रेम एव देयम्। येन दया दत्ता तस्मै आदरः देयः, न अनादरः। यो यो यद्यद्ददाति तं तं तत्तद्योग्यं वस्तु प्रतिदीयेतेति भावः। न खलु पायसपूर्णपात्रदायकाय पुनः पायसमेव दीयेतेति नियमः। पायसदायकाय कलवतीकुटुम्बाय रोचकं यत्किमपि आहारवस्तु शारदाकुटुम्बेन दातुं शक्यम्। विद्या येन गुरुणा दत्ता, छात्रः तस्मै न केवलं शुल्कं दद्यात्, अपि च तत्तुल्यम् आदरमपि। यत्र यत्र तु साक्षात्तुलनां न वस्तुभिः कर्तुं शक्यते, तत्र नूनं भाव एव महान्। ननु धर्मार्थकाममोक्षसाधकविद्या न कदाचित् ईषच्छुल्केन समतामियात्। तत्रैव शुल्केन सह आदरः, आचार्य्यसेवा इत्यन्ये भावान् युङ्क्ते शिष्यः। यत्र तु शुल्कमात्रं दीयते, तत्र पात्रं रिक्तमेव मन्येत।

         अनयैव समतादानपरम्परया भारतीयैः स्वराज्यमपि प्राप्तमिति कथने न कश्चिद्दोषो दृश्यते। ये किलास्माकं कलाचारादीन् प्रति अक्षान्तिं प्रदर्शितवन्तः, तान् सोढुं भारतीया अपि अक्षमाः सन्तः तेभ्यः अक्षान्तिमेव दत्तवन्तः।

         इयम् रिक्तपात्राऽप्रतिदानत्वपरम्परा न कदाचित् त्याज्याऽस्माभिः। बहिस्ताद्दर्शनेन यद्यपि लघुरयं विषयो भाति, तथापि निम्नालोचनेन तत्र गुप्ता विषया नैके दृश्यन्ते। सत्यं खलु एवमेव नैकाः सम्यक् कृता रीतयः सन्ति याः अस्माकं पूर्वजैः समालोच्य कल्पिताः स्युः। तासां संस्कृतानां संस्कृतीनां विषये आलोचनं विना न्यक्करणं तावत् सर्वथा असाधु एव।

🙏॥जयन्तु संस्कृता भारतरीतयः॥🙏

विषयेऽस्मिन् स्वटिप्पणीं दातुं मा विस्मरन्तु! 😊

भवतां सौकर्यार्थं रोचते इति गण्डोऽपि स्थापितः। 👍 😊
इति ध्वनेर्ध्वनिः। 

(चित्रमूलम् - https://www.in-between.org.uk/experiences/empty-vessel/)