मङ्गलश्लोकः

रागादिरोगान् सततानुषक्तानशेषकायप्रसृतानशेषान्।

औत्सुक्यमोहारतिदाञ्जघान योऽपूर्ववैद्याय नमोऽस्तु तस्मै॥

पदच्छेदः

रागादिरोगान्, सततानुषक्तान्, अशेषकायप्रसृतान्, अशेषान्।

औत्सुक्यमोहारतिदान्, जघान, यः, अपूर्ववैद्याय, नमः. अस्तु, तस्मै॥

पदार्थः

रागादिरोगान् - रागद्वेषलोभप्रभृतिरोगान्

सततानुषक्तान् - सर्वदा प्रसृतान्

अशेषकायप्रसृतान् - सर्वदेहव्याप्तान्

अशेषान् - सर्वान्

औत्सुक्यमोहारतिदान् - औत्सुक्यमोहप्रभृत्युत्पादकान्

जघान - हृतवान्

अपूर्ववैद्याय - स्वप्रकारे प्रथमाय भिषजे

नमः अस्तु - वन्दनं भवतु

अन्वयः

अशेषकायप्रसृतान् सततानुषक्तान् औत्सुक्यमोहारतिदान् अशेषान् रागादिरोगान् यः जघान, तस्मै अपूर्ववैद्याय नमः अस्तु॥

व्याकरणम्

क. पदकृत्यम्

अशेषकायप्रसृतान् - अकारान्तः पुंलिङ्गः अशेषकायप्रसृतशब्दः द्वितीया विभक्तिः बहुवचनम्

सततानुषक्तान् - अकारान्तः पुंलिङ्गः सततानुषक्तशब्दः द्वितीया विभक्तिः बहुवचनम्

औत्सुक्यमोहारतिदान् - अकारान्तः पुंलिङ्गः औत्सुक्यमोहारतिदशब्दः द्वितीया विभक्तिः बहुवचनम्

अशेषान् - अकारान्तः पुंलिङ्गः अशेष-शब्दः द्वितीया विभक्तिः बहुवचनम्

रागादिरोगान् - अकारान्तः पुंलिङ्गः रागादिरोगशब्दः द्वितीया विभक्तिः बहुवचनम्

यः - तकारान्तः पुंलिङ्गः यत् शब्दः प्रथमा विभक्तिः एकवचनम्

जघान - हन् धातुः - लिट् - प्रथमपुरुषः - एकवचनम्

तस्मै - तराकान्तः पुंलिङ्गः तत्-शब्दः चतुर्थी विभक्तिः एकवचनम्

अपूर्ववैद्याय - अकारान्तः पुंलिङ्गः अपूर्ववैद्य-शब्दः चतुर्थी विभक्तिः एकवचनम्

नमः - सकारान्तः नपुंसकलिङ्गः नमस्-शब्दः

अस्तु - अस् धातुः - लोट् - प्रथमपुरुषः - एकवचनम्

ख. विग्रहवाक्यम्

अशेषकायप्रसृतान्

(न शेषः अशेषः (नञ्))
अशेषश्च असौ कायश्चेति अशेषकायः (कर्मधारयः - विशेषणपूर्वपदः)

अशेषकाये प्रसृतः - अशेषकायप्रसृतः (सप्तमीतत्पुरुषः)

तान् - अशेषकायप्रसृतान्

सततानुषक्तान्

सततम् अनुषक्तः - सततानुषक्तः (कर्मधारयः - विशेषणपूर्वपदः)

तान् - सततानुषक्तान्

औत्सुक्यमोहारतिदान्

(उत्सुकस्य भावः औत्सुक्यम्, न रतिः अरतिः)

औत्सुक्यं च मोहश्च अरतिश्च - औत्सुक्यमोहारतयः (द्वन्द्वः)

औत्सुक्यमोहारतीः ददाति इति ओत्सुक्यमोहारतिदः

तान् - औत्सुक्यमोहारतिदान्

अशेषान्

न शेषः - अशेषः (नञ्)

तान् - अशेषान्

रागादिरोगान्

रागः आदिः यस्य सः - रागादिः (बहुव्रीहिः)

रागादिश्च असौ रोगश्च इति रागादिरोगः (कर्मधारयः, विशेषणपूर्वपदः)

तान् - रागादिरोगान्

अपूर्ववैद्याय

न पूर्वं विद्यते यस्य सः अपूर्वः (बहुव्रीहिः)

अपूर्वश्चासौ वैद्यश्च इति अपूर्ववैद्यः (कर्मधारयः - विशेषणपूर्वपदः)

तस्मै - अपूर्ववैद्याय

ग. विशेषणविशेष्यम्

अ. विशेष्यम् - रागादिरोगान्, विशेषणानि - अशेषकायप्रसृतान्, सततानुषक्तान्, अशेषान्, औत्सुक्यमोहारतिदान्

आ. विशेष्यम् - तस्मै, विशेषणम् - अपूर्ववैद्याय